Disiplin Cezalarında İdarenin Takdir Yetkisi: Kanuni Çerçeve Ve Yargısal Denetim
ÖZET
Kamu hizmetlerinin sürekliliği ve düzenliliği, kamu personelinin görevlerini mevzuata uygun şekilde yerine getirmesiyle mümkündür. Bu bağlamda disiplin hukuku, kamu düzeninin sağlanması amacıyla önemli bir alan teşkil etmektedir. Disiplin cezalarının verilmesinde idareye tanınan takdir yetkisi, kamu yararı doğrultusunda personelin eyleminin niteliği, ağırlığı ve kamu hizmetine etkisi göz önünde bulundurularak kullanılmalıdır. Bu çalışmada, idarenin takdir yetkisinin sınırları, ilgili mevzuat hükümleri ve yargısal denetim mekanizması ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
GİRİŞ
Disiplin cezaları, kamu kurumlarının iç işleyişinin sağlanması, kamu hizmetinin aksatılmadan yürütülmesi ve personelin görevlerine uygun davranmasını temin etmek amacıyla düzenlenmiş idari yaptırımlardır. Ancak disiplin cezası uygulanırken idareye tanınan takdir yetkisi, mutlak bir serbestlik değil; hukuki sınırlar içinde, amaca uygun şekilde kullanılmalıdır. Anayasa ve kanunlarda belirtilen temel ilkeler çerçevesinde, bu yetkinin keyfi olarak kullanılmasının önüne geçilmesi esastır.
MEVZUATTA TAKDİR YETKİSİ
2.1. Anayasal Çerçeve
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 2. maddesinde “Hukuk devleti” ilkesi güvence altına alınmıştır. Hukuk devleti, idarenin işlemlerinde keyfiliğe yer verilmemesini, tüm işlemlerin yargı denetimine tabi olmasını gerektirir.
Ayrıca Anayasa’nın 125. maddesi:
“İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.”
ihbarı ile idarenin disiplin işlemlerinin de yargı denetimine tabi olduğunu açıkça ifade etmektedir.
2.2. İlgili Kanunlar
2.2.1. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu
Madde 125 – Disiplin cezaları başlığı altında, kamu görevlilerine verilebilecek disiplin cezaları ve bunları gerektiren fiiller tek tek belirtilmiştir. İdareye takdir yetkisi tanınmakla birlikte, hangi fiillerin hangi cezayı gerektirdiği açıkça düzenlenmiştir. Özellikle:
Madde 125 (E) bendinde: “Devlet memurluğundan çıkarma” cezasını gerektiren fiiller belirlenmiştir.
Ayrıca, Madde 124:
“Disiplin cezalarının türleri ile fiil ve hallerin neler olduğu, cezaların uygulanma usul ve esasları çıkarılacak yönetmeliklerle düzenlenir.”
ifadesiyle takdir yetkisinin hukuki çerçevede kullanılacağını vurgular.
2.2.2. 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu
TSK personeline uygulanacak disiplin cezaları bu kanun ile düzenlenmiştir. Özellikle:
Madde 6 – Takdir hakkının kullanımı:
“Disiplin cezası vermeye yetkili kişi ve kurullar, disiplin cezası uygulanması ile ilgili takdir haklarını ölçülü, adaletli ve hakkaniyetli bir şekilde kullanırlar. Takdir hakkı mutlaka gerekçeli olarak kullanılır.”
Ayrıca madde, disiplinsizliğin işleniş biçimi, hizmete etkisi, zarar ağırlığı gibi unsurları takdir yetkisi kullanılırken dikkate alma zorunluluğu getirmiştir.
2.2.3. 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Kanunu
Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personeline uygulanan disiplin cezaları 7068 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir.
Madde 6 – Takdir hakkının kullanımı:
“Disiplin cezası vermeye yetkili amir ve kurullar, disiplin cezası uygulaması ile ilgili takdir haklarını ölçülü, adaletli, hakkaniyetli ve hizmet gereklerine uygun şekilde kullanır. Takdir yetkisi kullanılırken personelin fiilinin ağırlığı, hizmete etkisi, disiplinsizliğin işleniş şekli, kast unsuru ve personelin sicili göz önünde bulundurulur.”
Aynı şekilde, disiplin cezası verilirken takdir yetkisinin gerekçeli kullanılması zorunlu kılınmıştır.
TAKDİR YETKİSİNİN SINIRLARI
Disiplin cezası verirken idare;
- Hukuka uygunluk ilkesi,
- Ölçülülük ilkesi,
- Eşitlik ilkesi,
- Kamu yararı amacı doğrultusunda hareket etmek zorundadır.
Takdir yetkisi sınırları aşan, keyfi, ölçüsüz, kamu yararıyla bağdaşmayan bir şekilde kullanıldığında, işlem yargı denetimine tabiidir.
YARGISAL DENETİM VE DANIŞTAY KARARLARI
Danıştay, takdir yetkisinin kullanımı ile ilgili denetimini genelde şu unsurlar üzerinden yapmaktadır:
- Sebep unsuru: Fiilin disiplin cezasını gerektirip gerektirmediği,
- Konu unsuru: Verilen cezanın uygunluğu,
- Amaç unsuru: Kamu yararı gözetilip gözetilmediği,
- Yetki unsuru: Disiplin amirinin yetkili olup olmadığı,
- Şekil unsuru: Usule uygun işlem yapılıp yapılmadığı.
Danıştay 12. Daire, E.2018/4241, K.2020/2776 sayılı kararında:
“Disiplin cezası verilmesinde idareye tanınan takdir yetkisinin hukuka uygun kullanılıp kullanılmadığı denetlenebilir; ölçülülük ve orantılılık ilkelerine aykırı olarak uygulanan ceza iptal edilebilir.”
Aynı şekilde Danıştay 5. Daire E.2016/3823, K.2018/1101 kararında da:
“Disiplin cezası takdir edilirken personelin sicili, önceki disiplin durumu ve fiilin kamu hizmetine etkisi dikkate alınmaksızın verilen cezalar ölçülülük ilkesine aykırıdır.” denilmiştir.
SONUÇ
Disiplin cezalarında idareye tanınan takdir yetkisi, kamu hizmetinin disiplinini sağlama açısından vazgeçilmezdir. Ancak bu yetki, keyfiliğe yol açmadan, hukuka, ölçülülük ve kamu yararı ilkelerine uygun olarak kullanılmalıdır. Yargı mercileri, bu yetkinin sınırlarını denetleyerek kamu personelinin temel haklarını güvence altına almakta, hukuk devleti ilkesinin somut uygulamasını sağlamaktadır
Av. Yalçın TORUN
Web sitemizde yayımlanan yukarıdaki yazılı metnin, eser sahipliği hakları Av.Yalçın TORUN’a aittir. Bu yazılı metin hak sahipliğinin tespiti amacıyla zaman içerikli elektronik imza ile muhafaza edilmektedir. Sitemizdeki yazılı metinler avukat meslektaşlarımız tarafından dilekçelerinde serbestçe kullanılabilir, fakat metinlerin tamamının, bir kısmının veya özetinin atıf yapılmaksızın başka web sitelerinde yayınlanmasına iznimiz yoktur.