OYAK Maluliyet Yardımı Hesaplama

Anahtar Kelimeler: OYAK, Ordu Yardımlaşma Kurumu, maluliyet yardımı, ölüm yardımı, emeklilik yardımı, Balthazard formülü, hak düşürücü süre, 205 sayılı Kanun, emekli maaşı sistemi, kısmi maluliyet, tam ve daimi maluliyet

I. OYAK’ın Hukuki Statüsü

A. Kuruluş Amacı ve Hukuki Niteliği

Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK), Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarına sosyal yardım sağlamak amacıyla kurulmuş bir kuruluştur. OYAK Kanunu m.1’e göre Kurum, Milli Savunma Bakanlığına bağlı olmak üzere kurulmuş olup merkezi Ankara’dadır. Kurum, 205 sayılı Kanun ile özel hukuk hükümlerine tabi olup mali ve idari bakımdan özerk ve tüzel kişiliğe sahip bir teşekküldür. Bu hukuki nitelik, OYAK’ı Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) gibi kamu kurumlarından ayıran temel özelliktir. OYAK, kendi kanununa tabi özel hukuk tüzel kişisi statüsünde faaliyet göstermektedir.

OYAK’ın organları Kanun’un 2’nci maddesinde sayılmıştır: Temsilciler Kurulu, Genel Kurul, Yönetim Kurulu, Denetleme Kurulu ve Genel Müdürlük. Bu organlar aracılığıyla Kurum, üyelerinden toplanan aidatları işleterek üyelerine emeklilik, maluliyet ve ölüm yardımları sağlamaktadır. OYAK, bir yandan sosyal yardımlaşma kurumu niteliği taşırken diğer yandan ticari faaliyetlerde de bulunarak elde ettiği gelirleri üyelerine yapılacak yardımlara kaynak olarak kullanmaktadır.

B. Üyelik Sistemi: Daimi ve Geçici Üyeler

OYAK üyelik sistemi, Kanun’un 17’nci maddesinde düzenlenmiştir. Üyelik iki kategoriye ayrılır: daimi üyeler ve geçici üyeler. Daimi üyeler, muvazzaf subaylar, astsubaylar, uzman jandarmalar, uzman erbaşlar, sözleşmeli subay ve astsubaylar ile Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı teşkilatında ve OYAK bünyesinde çalışan maaşlı ve ücretli memur ve müstahdemlerdir. Geçici üyeler ise muvazzaflık hizmetini yapmakta olan yedek subaylar ve yedek astsubaylardır. Geçici üyelerin yararlanabileceği yardımlar, daimi üyelere göre sınırlıdır; geçici üyeler yalnızca maluliyet ve ölüm yardımından faydalanabilir, emeklilik yardımından yararlanamaz.

Kanun’un 17’nci maddesine 4148 sayılı Kanun ile eklenen hükme göre, geçici üyelikten daimi üyeliğe geçenler, OYAK tarafından belirlenecek usuller dahilinde hesaplanacak aidat farkını nemaları ile birlikte ödemek şartıyla geçici üyelikte geçen süreleri ile daimi üyelik sürelerinin birleştirilmesini isteyebilirler. Bu hüküm, özellikle yedek subaylık hizmetinden sonra muvazzaf subaylığa geçen personel bakımından önem taşımaktadır.

OYAK’a üyelik zorunlu olup aidatlar maaşlardan kesilmek suretiyle tahsil edilir (OYAK Kanunu m.31). Aidatını ödemeyen kurumlara %10 gecikme zammı ile birlikte 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. OYAK üyeliğinden doğan haklar, ilk aidatın kesildiği tarihten itibaren başlar (OYAK Kanunu m.19).

II. OYAK Kanunu’nun 20’nci Maddesinde Düzenlenen Yardımlar

A. Daimi Üyelere Yapılan Yardımlar

OYAK Kanunu’nun 20’nci maddesi, Kurumun üyelerine veya ölümleri halinde mirasçılarına yapılacak yardımları düzenlemektedir. Daimi üyelere bir defaya mahsus olarak yapılacak toptan yardımlar dört kalemden oluşur: (1) Emeklilik yardımı, (2) Maluliyet yardımı, (3) Ölüm yardımı, (4) Konut Edindirme Yardımı. Konut Edindirme Yardımı, 4148 sayılı Kanun ile 1996 yılında sisteme dahil edilmiştir ve Konut Ön Biriktirim Fonundan yararlanmak isteyen üyelere verilir. Bu yardımların tamamı bir defaya mahsus toptan ödeme niteliğindedir.

B. Geçici Üyelere Yapılan Yardımlar

Geçici üyeler, yalnızca aidat kesilen süre boyunca maluliyet yardımı ve ölüm yardımından faydalanabilir. Geçici üyelere emeklilik yardımı yapılmaz. Bu sınırlamanın temel sebebi, geçici üyelerin kısa süreli askerlik hizmeti yapmaları ve Kurum’a ödedikleri aidat miktarının sınırlı olmasıdır. Ancak geçici üyelikten daimi üyeliğe geçenler, aidat farkını ödeyerek tüm haklardan yararlanabilir hale gelirler.

C. Emekli Maaşı Sistemi Yardımları

Emekli Maaşı Sistemi, 4148 sayılı Kanun ile 1996 yılında OYAK bünyesine dahil edilmiştir. Bu sisteme giren üyelere emekli maaşı ve ölüm yardımı sağlanır. Emeklilik yardımına hak kazanan üyeler, emeklilik yardımlarının 1/4, 2/4, 3/4 veya tamamını Kurumda bırakarak Emekli Maaşı Sistemine girebilirler. Sistemde bulunan üyenin ölümü halinde kanuni mirasçılarına en son aylık emekli maaşının 10 katı tutarında ölüm yardımı ödenir (OYAK Kanunu m.25/son fıkra).

III. Maluliyet Yardımları

A. Tam ve Daimi Maluliyet

Tam ve daimi maluliyet, OYAK Kanunu’nun 26’ncı maddesinin (a) fıkrasında düzenlenmiştir. Buna göre üyelerden herhangi biri, ister vazife dahili ister vazife harici olsun, herhangi bir kaza, hastalık ve engellilik neticesinde bir işle meşgul olmak imkânından kati surette mahrum kaldığı sağlık kurulu raporu ile tespit edildiği takdirde tam ve daimi malul sayılır.

Yönetmelik Y.24’ün 5’inci maddesi, tam ve daimi maluliyetin kapsamını somutlaştırmıştır. Buna göre geçici ve kısmi malullük ile geçici hastalıklar tam ve daimi maluliyet kapsamının dışındadır. Ancak şu haller doğrudan tam ve daimi maluliyet kabul edilir: vücudun yarısının felci; iki kol veya iki bacağın, iki elin, iki ayağın, iki gözün, bir kol ile bir bacağın, bir el ile bir ayağın tamamen kaybı; tedavisi mümkün olmayan daimi hastalıklar ve sağlık kurulu raporu ile vazifesine devam edemeyeceği tespit edilen diğer hastalıklar. Tam ve daimi maluliyet yardımı, OYAK Kanunu m.20 gereğince bir defaya mahsus yapılan bir yardımdır.

Tam ve daimi maluliyet yardımı, OYAK Kanunu m.26/a’nın son fıkrasına göre, 25’inci madde gereğince hesaplanan ölüm yardımı gibi hesap ve tasviye olunur. Bu demektir ki tam ve daimi malul kabul edilen üyeye, son maaşının 12 katı tutarında yardım yapılır ve ayrıca Kuruma dahil olduğu tarihten maluliyet tarihine kadar geçen süre esas alınarak 24’üncü maddeye göre hesaplanacak emeklilik yardımı da verilir.

B. Kısmi Maluliyet

Kısmi maluliyet, OYAK Kanunu m.26/b’de düzenlenmiştir. Üyelerden birisi herhangi bir kaza dolayısıyla daimi ve fakat kısmi bir maluliyete uğradığı takdirde, Kanuna ekli 2 No’lu tablodaki oranlar dahilinde kısmi maluliyet yardımına hak kazanır. Kısmi maluliyet yardımında dikkat edilmesi gereken en önemli husus, yardımın yalnızca kaza sonucu oluşan maluliyetler için geçerli olmasıdır. Hastalık nedeniyle oluşan kısmi maluliyet, bu yardımın kapsamı dışındadır.

Kısmi maluliyet yardımı hesabında son olarak alınan maaş tutarının 12 katı matrah olarak esas alınır ve bu miktarın tablodaki oranlarla çarpılması sonucu kısmi maluliyet yardımı tutarı bulunur. Yönetmelik Y.24 m.6’ya göre bir uzvun veya uzuv kısmının kaybı tabiri, o uzvun veya uzuv kısmının kati ve mutlak surette vazife görmemesini ve kullanılmamasını ifade eder.

Kısmi maluliyete uğrayan üyenin durumu, vazifesinden de ayrılmasını gerektirirse, bu takdirde ayrılış tarihine kadar birikmiş emeklilik yardımı tutarı da kendisine iade olunur (OYAK Kanunu m.26/b). Bu hüküm, kısmi maluliyet nedeniyle görevinden ayrılmak zorunda kalan personelin emeklilik haklarının da korunmasını sağlamaktadır.

C. Vazife İçi ve Vazife Dışı Ayrımı

OYAK Kanunu m.26/a’nın lafzı açıktır: tam ve daimi maluliyet yardımı bakımından vazife içi veya vazife dışı ayrımı yapılmaz. Üye ister görev sırasında ister görev dışında malul olsun, koşullar sağlandığı takdirde tam ve daimi maluliyet yardımına hak kazanır. Bu durum, OYAK’ın SGK’dan farklılaştığı önemli bir noktadır. SGK mevzuatında vazife malullüğü ile adi malullük arasında önemli hak farklılıkları mevcutken, OYAK’ta böyle bir ayrım bulunmamaktadır.

Bununla birlikte kısmi maluliyet yardımında durum farklıdır. OYAK Kanunu m.26/b, kısmi maluliyet yardımını yalnızca kaza sonucu oluşan maluliyetler için öngörmüştür. Dolayısıyla hastalık nedeniyle oluşan kısmi maluliyetlerde bu yardımdan yararlanılamaz. Ancak hastalık nedeniyle tam ve daimi malul hale gelen üye, m.26/a kapsamında tam maluliyet yardımından yararlanabilir.

D. Ek 2 No’lu Maluliyet Tablosu ve Hesaplama Sistemi

OYAK Kanunu’na ekli 2 No’lu Maluliyet Tablosu, kısmi maluliyet yardımının hesaplanmasında esas alınan oranları göstermektedir. Bu tablodaki oranlar, kaybedilen uzvun sigorta bedelinin yüzde kaçına tekabül ettiğini belirler. Tabloda sağ ve sol uzuv ayrımı yapılmıştır; baskın el (genellikle sağ) için daha yüksek oranlar belirlenmiştir. Aşağıda tablonun tamamı yer almaktadır:

Tabloda yer almayan maluliyet hallerinde Yönetmelik Y.24 m.6’ya göre sağlık kurulları, tablodaki oranları kıyasen uygulayarak veya diğer meri mevzuatlardaki vücut fonksiyon kayıp oranı tespitleri doğrultusunda değerlendirme yapar. OYAK Kanunu m.26/b’nin son cümlesine göre tabloda zikredilen maluliyetlerden daha az vahim olanların oranı, ehemmiyet derecelerine göre tablodaki oranlara kıyasen tayin olunur.

E. Balthazard Formülü

Balthazard formülü, birden fazla organ veya uzuvda meydana gelen vücut fonksiyon kayıp oranlarının hesaplanmasında kullanılan matematiksel bir yöntemdir. Yönetmelik Y.24 m.3’te tanımlanan bu formül, hastane sağlık kurulları tarafından uygulanır. Formülün temel mantığı şudur: birden fazla uzuv kaybı olduğunda, oranlar basit toplama ile değil Balthazard formülü ile hesaplanır.

Formül şu şekildedir: Toplam maluliyet oranı = A + B × (1 − A) şeklinde hesaplanır. Burada A birinci uzvun maluliyet oranını, B ikinci uzvun maluliyet oranını ifade eder. Üç veya daha fazla uzuv kaybında formül kademeli olarak uygulanır.

Örnek vermek gerekirse: Bir üyenin sağ başparmağını (%20) ve sağ şahadet parmağını (%15) ayrı kazalarda kaybettiğini varsayalım. Basit toplama ile oran %35 olurdu. Ancak Balthazard formülüne göre: Toplam = 0,20 + 0,15 × (1 − 0,20) = 0,20 + 0,12 = 0,32, yani %32 olarak hesaplanır. Aynı kazada birden fazla uzuv kaybı varsa ise Kanun m.26/b’ye göre ayrı ayrı hesap edilecek yardım toplamı, son maaş tutarının 12 mislini geçemez.

İkinci bir örnek olarak: Bir üye görev sırasında sağ elini (%60) ve sol gözünü (%25) kaybetmiştir. Balthazard formülüne göre: Toplam = 0,60 + 0,25 × (1 − 0,60) = 0,60 + 0,10 = 0,70, yani %70 olarak hesaplanır. Bu üyenin son maaşı 25.000 TL ise matrah 25.000 × 12 = 300.000 TL olur ve kısmi maluliyet yardımı 300.000 × 0,70 = 210.000 TL olarak hesaplanır.

F. Örnek Hesaplamalar

Kısmi maluliyet yardımının somut olarak nasıl hesaplandığını anlamak için aşağıdaki örnek hesaplamalar incelenmelidir. Tüm örneklerde son maaş tutarı 20.000 TL olarak varsayılmıştır:

Birden fazla uzuv kaybında Balthazard formülü uygulanır. Örneğin sağ başparmak (%20) ve bir kulak (%10) kaybı olan üye için: Toplam oran = 0,20 + 0,10 × (1 − 0,20) = 0,20 + 0,08 = 0,28 (%28). Yardım tutarı: 240.000 × 0,28 = 67.200 TL olur. Önemle belirtmek gerekir ki Yönetmelik Y.24 m.18’e göre kısmi maluliyet yardımının matrahının hesaplanmasında hangi maaşın esas alınacağı, raporun türüne göre değişir: TSK’da Görev Yapamaz kararlı raporlarda ilişik kesme tarihindeki, Sınıfı Görevini Yapamaz kararlı raporlarda onay tarihindeki, Sınıfı Görevini Yapar kararlı raporlarda Baştabiplik onay tarihindeki maaş esas alınır.

G. Avans Ödemesi ve Hakem Hastane Süreci

Yönetmelik Y.24 m.8, tedavi süreci devam eden üyelere avans ödemesi imkânı tanımaktadır. Bu düzenlemenin amacı, maluliyet yardımı ödemesindeki gecikmelerden doğacak üye mağduriyetinin önlenmesidir. Avans ödemesi, yalnızca OYAK Kanunu’na ekli 2 No’lu tabloda belirtilen uzuv kayıplarına münhasırdır; tabloda yer almayan doku, organ kaybı veya arızalar için avans ödemesi yapılmaz (Yönetmelik m.11/e).

Yönetmelik m.15’e göre tedavi süreci devam eden üyelere, sağlık kurulu raporu ile uzuv kaybının kesin olarak düzelmeyeceğinin tespit edilmesi halinde, Kanuna ekli 2 No’lu tablodaki oranlar üzerinden hesaplanan maluliyet yardımının %50’si avans olarak ödenir. Ancak uzuv kaybının oransal olarak düzelebileceğinin tespit edilmesi durumunda (hareket kaybı, kemiğin kaynaması gibi) avans ödemesi yapılamaz.

Hakem hastane süreci, Yönetmelik m.13 ve m.14’te düzenlenmiştir. Sağlık Danışmanı, üyenin raporunda yeterli bilgi bulunmadığı veya mevcut bilgilerle karar verilemediği hallerde, OYAK Genel Kurulu kararı ile belirlenen hakem hastaneye başvuru yapılmasını ister. Hakem hastanenin vereceği rapor, maluliyet yardımı talebinin karara bağlanmasında belirleyici niteliktedir.

H. Maluliyet Yardımı Yapılmayacak Haller

OYAK Kanunu ve Yönetmelik, belirli hallerde maluliyet yardımı yapılmayacağını açıkça düzenlemiştir. Yönetmelik Y.24 m.11’e göre şu durumlarda maluliyet yardımı yapılmaz: (a) Kasten meydana getirilen her türlü engellilikler ile alkol ve uyuşturucu maddelerin kullanılması sonucu oluşan maluliyet halleri, (b) Sırf ihtiyarlık dolayısıyla çalışmamak ve kudretten düşmek, (c) 65 yaşından sonra meydana gelen maluliyet halleri (her ne olursa olsun sureti katiyetle ödenmez), (d) Bir kazadan önce esasen hiçbir surette vazife göremeyen ve kullanılamayan bir uzvun veya uzuv kısmının kaybı, (e) Tedavi süreci devam eden üyeler için avans niteliğinde yapılacak ödemelerde Kanuna ekli 2 No’lu tabloda yer almayan doku, organ kaybı veya arızalar, (f) Hak düşürücü süre içinde OYAK’a bildirilmeyen maluliyet halleri.

Kasten meydana getirilen engellilikler ve alkol/uyuşturucu kullanımından kaynaklanan maluliyetlerde OYAK Kanunu m.26/b’ye göre üyeye yalnızca maluliyetin meydana geldiği tarihe kadar birikmiş emeklilik yardım tutarı ödenir. Kısmi maluliyet yardımı veya tam maluliyet yardımı yapılmaz. Bu düzenleme, üyenin kendi kusurlu davranışıyla maluliyete sebep olması halinde Kurum’un sorumluluğunun sınırlandırılmasını amaçlamaktadır.

65 yaş sınırı, OYAK Kanunu m.26/b’de emredici bir biçimde düzenlenmiştir. 65 yaşından sonra meydana gelen maluliyet halleri, nedeni ne olursa olsun kesinlikle karşılanmaz. Bu hüküm, yaşlanmaya bağlı doğal fonksiyon kayıplarının maluliyet olarak nitelendirilmesini önlemeyi amaçlar.

Daha önce işlevsiz olan uzuvların kaybı da tazmin olunmaz. Bir kazadan evvel esasen hiçbir suretle vazife göremeyen ve kullanılamayan bir uzvun veya uzuv kısmının kaybı, OYAK Kanunu m.26/b’ye göre maluliyet yardımı kapsamı dışındadır. Ancak herhangi bir uzvun maluliyete uğraması sebebiyle ödenen maluliyet yardımı, o uzvun ikinci bir defa maluliyete uğraması halinde ödenecek yardımdan tenzil edilir.

I. Sağlık Kurulu Raporları ve Görev Yapamaz Kararları

Maluliyet yardımı başvurularında en kritik belge, sağlık kurulu raporudur. Yönetmelik Y.24 m.7’ye göre başvuru sırasında sunulması gereken rapor türleri, üyenin bağlı olduğu kuruma göre değişmektedir. TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlik bünyesindeki üyeler için raporun şu kararlardan birini içermesi ve yetkili makamlarca onaylanmış olması gerekir: TSK’da Görev Yapamaz, Jandarma Genel Komutanlığında Görev Yapamaz, Sahil Güvenlik Komutanlığında Görev Yapamaz, Devlet Memurluğu Görevine Devam Edemez veya Sınıfı/Branşı Görevini Yapamaz.

Sınıfı Görevini Yapamaz kararları, tam ve daimi maluliyet ile kısmi maluliyet ayrımında önem taşır. Bu karar, üyenin mevcut sınıf veya branşındaki görevini yapamayacağını ancak başka bir sınıfa aktarılarak görevine devam edebileceğini ifade eder. Bu durumda üye tam ve daimi malul sayılmaz, ancak kısmi maluliyet yardımı alabilir. Diğer bakanlıklar ve kurum/kuruluşlar bünyesinde görev yapan üyeler için ise ilgili hastane sağlık kurulu ve baştabiplik tarafından onaylı rapor yeterlidir.

OYAK Sağlık Danışmanı, tüm raporları Kanun ve Yönetmelik hükümleri doğrultusunda inceler (Yönetmelik m.12). Raporun tanı ve karar bölümlerinde yeterli bilgi bulunması ve koşulların sağlanması halinde ödeme yapılması yönünde görüş bildirir. Yeterli bilgi bulunmaması halinde ise ek rapor alınması için hakem hastaneye yönlendirme yapar.

IV. Ölüm Yardımı

A. Hukuki Niteliği ve Kimlere Ödeneceği

Ölüm yardımı, daimi ve geçici üyelerin Kuruma aidat ödedikleri müddet içerisinde üyelik süresine bakılmaksızın vefat etmeleri durumunda yasal mirasçılarına bir defaya mahsus yapılan yasal yardımdır (Yönetmelik Y.24 m.24). Ölüm yardımı, emeklilik yardımından farklı olarak herhangi bir asgari üyelik süresi koşuluna bağlı değildir; üye ilk aidatının kesildiği andan itibaren ölüm yardımından yararlanma hakkını kazanır.

Ölüm yardımı iki bileşenden oluşur: (1) Son aylık tutarının 12 katı tutarında toptan ölüm yardımı, (2) Üyenin Kuruma dahil olduğu tarihten ölüm tarihine kadar geçen süre esas alınarak OYAK Kanunu m.24’e göre hesaplanan emeklilik yardımı. Her iki bileşen birlikte hesaplanarak ödenir. Ölüm yardımı, ölen üyenin hayatta iken Kuruma vereceği beyannamedeki mirasçılarına ödenir (OYAK Kanunu m.25).

B. Ölüm Yardımının Hesaplanması

Yönetmelik Y.24 m.25, ölüm yardımının hesaplanma yöntemini detaylı olarak düzenlemiştir. Üyenin vefat tarihindeki aidata esas maaşı, Harp Okulu mezunu bir yıllık albayın aidata esas maaşından düşük ise albayın aidata esas maaşının 20 katı; aidata esas maaşı albayınkinden yüksek ise kendisinin aidata esas maaşının 20 katı olarak hesaplanır. Bu düzenleme, düşük rütbeli personelin mirasçılarının korunmasını sağlayan asgari bir garanti mekanizmasıdır. Böylece en düşük rütbeli erin dahi mirasçılarına en az albay maaşı üzerinden hesaplanan bir yardım yapılması güvence altına alınmıştır.

C. Beyanname Sistemi ve Mirasçılar

OYAK Kanunu m.25’e göre ölüm yardımı, ölen üyenin hayatta iken Kuruma vereceği beyannamedeki mirasçılarına ödenir. Bu beyanname sistemi, OYAK’a özgü bir mekanizmadır. Üye, beyannamesi ile ölüm yardımının kimlere ödeneceğini belirleyebilir. Ancak Yönetmelik Y.24 m.26’ya göre beyannamede belirlenen kişilere ölüm yardımı yapılabilmesi için vefat anında yasal mirasçı olmaları koşulu aranır. Beyannamede belirlenen kişi vefat anında yasal mirasçı değilse, o kişiye ödeme yapılamaz.

Ölüm Yardımı Beyannamesi bulunmayan hallerde ölüm yardımı, mirasçılık belgesine göre ödenir (Yönetmelik m.26). Mirasçılık belgesi, mahkeme veya noter tarafından düzenlenen ve yasal mirasçıları gösteren resmi belgedir. Uygulamada üyelerin büyük çoğunluğunun beyanname düzenlemediği görülmektedir. Bu durumda mirasçılar arasında paylaşım, Türk Medeni Kanunu’nun miras hukuku hükümlerine göre yapılır.

D. Emekli Maaşı Sistemindeki Eşin Durumu

Görevdeyken vefat eden OYAK üyesinin eşi, Emekli Maaşı Sistemine katılma hakkına sahiptir. Yönetmelik Y.24 m.27’ye göre daimi üyenin vefatı halinde yasal mirasçılarından yalnızca eşi Emekli Maaşı Sistemine katılabilir; diğer mirasçılar (çocuklar, anne-baba) sisteme giremez.

OYAK Emekli Maaşı Bağlanması Hakkında Yönetmeliğin 5’inci maddesi gereğince, görevdeyken vefat eden üyelerin eşleri, isterlerse vefat tarihinde yapılan emeklilik ve ölüm yardımı ödemelerini avans olarak alıp, vefat tarihinden itibaren 1 yıl içinde yeniden başvuruda bulunarak ve sisteme giriş tutarını nakden ve defaten OYAK hesaplarına yatırmak koşuluyla Emekli Maaşı Sistemine katılabilirler. Eşlerin katılım payları, aidata esas albay maaşının yirmi katından az olduğu takdirde, bu miktara kadar artırılabilir.

E. Ölüm Yardımı ile Diğer Yardımların İlişkisi

Ölüm yardımı ile emeklilik yardımı iç içe geçen kavramlardır. OYAK Kanunu m.25’e göre ölüm yardımı hesabında üyeye m.24’e göre hesaplanacak emeklilik yardımı da verilir. Bu nedenle ölüm yardımı fiilen iki bileşenlidir: toptan ölüm yardımı (son maaş × 12) ve birikmiş emeklilik yardımı.

Maluliyet yardımı almış bir üyenin sonradan vefat etmesi halinde, daha önce ödenen maluliyet yardımı ölüm yardımından mahsup edilmez. Bunlar birbirinden bağımsız yardımlardır. Ancak Emekli Maaşı Sistemine girmiş üyenin ölümü halinde, sistemdeki eşin sisteme girmiş olması durumunda eşin vefatında kanuni mirasçılarına ölüm yardımı yapılmaz (OYAK Kanunu m.25).

Ölüm yardımı ve maluliyet yardımı talepleri, OYAK Kanunu m.27’deki hak düşürücü sürelere tabidir. Kanuni mazerete dayanmaksızın beş yıl zarfında müracaat edilip iadesi istenmeyen aidat ve yardımlar Kurum lehine düşer (OYAK Kanunu m.39/son fıkra).

V. Emeklilik Yardımı

A. On Yıl Üyelik Şartı ve Aidat Sistemi

Emeklilik yardımından faydalanmanın temel koşulu, en az 10 yıl süreyle OYAK’ta üye olarak bulunmaktır (OYAK Kanunu m.21). Bu süreyi doldurmadan görevinden ayrılan daimi üyeler, emeklilik yardımından yararlanamazlar; bu durumda kendilerine yalnızca ödedikleri aidatlar iade edilir (OYAK Kanunu m.23). Konut Ön Biriktirim Fonuna katılan üyelerin birikmiş ek aidatları ise süre şartına bakılmaksızın nemasıyla birlikte ödenir.

Aidat sistemi, OYAK Kanunu m.18’de düzenlenmiştir. 7417 sayılı Kanun ile değiştirilen güncel düzenlemeye göre aidat matrahı, üyenin aylık (ek gösterge dahil), taban aylığı ve kıdem aylığı toplam tutarına, en yüksek Devlet memuru aylığının ek gösterge dilimlerine göre belirli yüzdelerde ilave edilmesi suretiyle bulunur. Bu matrah üzerinden muvazzaf subay, astsubay, sözleşmeli personel, uzman jandarma ve uzman erbaşlar için %10; yedek subay ve astsubaylar için %5 oranında kesinti yapılır.

B. Emeklilik Yardımının Hesabı ve Teknik Faiz

Emeklilik yardımı, üyenin Kurumda geçen ve aidat ödediği süreye karşılık olarak tasarruf primine yıllık %5 teknik faiz oranı üzerinden hesaplanan miktardan ibarettir (OYAK Kanunu m.24). Üyelik süresinin hesabında ay kesirleri tam ay sayılır. Kanuna ekli 1 No’lu Emsal Tablosu, yıllık emsal katsayılarını göstermektedir. Örneğin 10 yıllık üyelik için emsal katsayısı 13,902579; 20 yıllık üyelik için 36,799186; 30 yıllık üyelik için 72,434022’dir.

Yönetim Kurulu, Genel Kurul’un tasvibinden sonra emeklilik yardımlarının artırılmasına karar verebilir (OYAK Kanunu m.29). Artırım kararı, Kurum’un mali durumunun müsait olduğu dönemlerde alınır ve tüm üyelere uygulanır. Bu artırımlar, üyelerin birikim tutarlarını önemli ölçüde yükseltebilir.

C. Emekli Maaşı Sistemi

Emekli Maaşı Sistemi, üyelere toptan emeklilik yardımı yerine düzenli aylık maaş alma imkânı sunar. Emeklilik yardımına hak kazanan üyeler, emeklilik yardımlarının 1/4, 2/4, 3/4 veya tamamını Kurumda bırakarak sisteme girebilirler. Emekli maaşı, üyenin Kurumda bıraktığı emeklilik yardımına göre hesaplanan yıllık %5 faizden ibarettir (OYAK Kanunu m.24/son fıkra).

Sistemde bulunan üyeler, dilim indirim hakkını sadece bir kez ve sisteme girişten itibaren en az üç yıl geçtikten sonra kullanabilirler. Dilim yükseltme hakkı ise yılda bir kez kullanılabilir. Sistemden çıkmak isteyen üyeler, sisteme girişlerinden itibaren üç yıl geçtikten sonra rezervlerini alarak ayrılabilirler; ancak sistemden çıkanlar bir daha sisteme kabul edilemezler (OYAK Kanunu m.21).

Tam ve daimi malul veya kısmi maluliyet yardımına hak kazanan üyeler ile muvazzaf iken ölen üyenin eşi, hak edilen emeklilik yardımları aidata esas albay maaşının 20 katından az olduğu takdirde, isteklerine bağlı olarak emeklilik yardımlarını bu miktara kadar artırarak sisteme girebilirler. Bu düzenleme, kısa süreli hizmet yapan ve düşük birikim olan personelin de makul düzeyde bir emekli maaşı alabilmesini sağlamaktadır.

D. Ayrılan Personelin Hakları ve Aidat İadesi

10 yıllık üyelik süresini doldurmadan görevinden ayrılan daimi üyeler, emeklilik yardımından yararlanamazlar. Bu üyelere yalnızca ödedikleri aidatlar iade edilir (OYAK Kanunu m.23). Ancak aidat iadesinin ne zaman ve nasıl yapılacağı konusunda Kanun, Yönetim Kuruluna takdir yetkisi tanımıştır.

Önemle belirtmek gerekir ki açığa çıkarılan, Bakanlık emrine alınan, işten el çektirilen üyelerin bu sürelere ait aidatlarını Kuruma ödemeleri halinde, bu müddetler emeklilik, maluliyet ve ölüm yardımlarına esas olacak sürelere ilave olunur (OYAK Kanunu m.30). Aidatını ödemeyen üyelerden bu devreler içinde ölen veya maluliyete uğrayanlara, yalnızca Kurumda geçen süreye tekabül eden emeklilik yardımı ödenir.

VI. Hak Düşürücü Süreler ve Zamanaşımı

A. OYAK Kanunu m.27: Bir Yıllık ve Beş Yıllık Süreler

OYAK Kanunu m.27, maluliyet yardımı bakımından iki ayrı süre öngörmüştür: (1) Maluliyetin tespit tarihinden itibaren 1 yıllık süre, (2) Maluliyeti doğuran olayın meydana geldiği tarihten itibaren 5 yıllık süre. Bu süreler içinde maluliyetin OYAK’a yazı ile bildirilmemesi halinde maluliyet yardımı talep hakkı düşer. Yönetmelik Y.24 m.11/f bu hükmü tekrarlamış ve kesin işlemli sağlık kurulu raporunun onaylandığı tarihi sürenin başlangıcı olarak belirlemiştir.

Bu düzenlemenin pratik sonucu şudur: Bir üye 2020 yılında geçirdiği kaza sonucu 2022 yılında kesin işlemli sağlık kurulu raporu almış ise 2023 yılına kadar (1 yıl) OYAK’a başvurmalıdır. Başvurmasa dahi en geç 2025 yılına kadar (olaydan itibaren 5 yıl) başvurusunu yapmalıdır. Her iki sürenin de geçmesi halinde hak düşer ve bu sürelerin geçmesi mahkemece resen dikkate alınır.

B. Sürenin Başlangıcı ve Kesin İşlemli Rapor Tarihi

1 yıllık sürenin başlangıcı, maluliyetin tespit tarihidir. Yönetmelik bu tarihi, kesin işlemli sağlık kurulu raporunun onaylandığı tarih olarak somutlaştırmıştır. TSK bünyesindeki personel için bu rapor, ilgisine göre Sağlık Dairesi Başkanlığı veya kurumlarının konuyla ilgili yetkili makamları tarafından onaylanan rapordur. Tedavi süreci devam eden üyelerde kesin işlemli rapor, tedavinin tamamlanmasından sonra alınan ve maluliyetin kalıcılığını teyit eden rapordur.

5 yıllık sürenin başlangıcı ise maluliyeti doğuran olayın meydana geldiği tarihtir. Bu tarih, kazanın veya hastalığın ortaya çıktığı tarihtir. Uygulamada sıklıkla yapılan hata, bu iki tarihin karıştırılmasıdır. Örneğin 2019’da kaza geçirip 2023’te rapor alan üye, 1 yıllık süre bakımından 2024’e kadar başvurabilirse de 5 yıllık süre bakımından 2024’e kadar başvurmalıdır (olaydan itibaren). Bu nedenle her iki sürenin de dikkatle takip edilmesi gerekmektedir.

C. Hak Düşürücü Süre mi Zamanaşımı mı Tartışması

OYAK Kanunu m.27’deki sürelerin hukuki niteliği tartışmalıdır. Kanun metni “yardım talep hakkı düşer” ifadesini kullanmaktadır. Doktrin ve yargı kararlarında bu sürelerin hak düşürücü süre niteliğinde olduğu kabul edilmektedir. Hak düşürücü süre ile zamanaşımı arasındaki fark pratik açıdan son derece önemlidir: hak düşürücü süre mahkemece resen dikkate alınır, tarafların ileri sürmesine gerek yoktur; zamanaşımı ise yalnızca taraf itirazı üzerine dikkate alınır.

OYAK Kanunu m.39 ise ayrı bir düzenleme içermektedir: kanuni mazerete dayanmaksızın beş yıl zarfında müracaat edilip iadesi istenmeyen aidat ve yardımlar Kurum lehine düşer. Bu hüküm, hem aidat iadesi hem de yardım talepleri bakımından genel bir beş yıllık hak düşürücü süre öngörmektedir.

Uygulamada en sık yapılan hata, üyelerin veya mirasçıların bu süreleri bilmemesi ve geç başvurmasıdır. Özellikle maluliyet yardımı taleplerinde kesin işlemli rapor tarihinden itibaren 1 yıl içinde başvurulmaması, geri dönüşü olmayan hak kayıplarına yol açmaktadır. Bu nedenle sağlık kurulu raporu alan her üyenin derhal OYAK’a yazılı başvuruda bulunması hayati önem taşımaktadır.

VII. Uygulamada En Çok Karşılaşılan Sorunlar

OYAK yardım sistemi, yapısı itibarıyla karmaşık bir mekanizmadır ve uygulamada çeşitli sorunlarla karşılaşılmaktadır. Bu bölümde en sık karşılaşılan sorunlar pratik örneklerle ele alınmaktadır.

1. Eksik ve Yetersiz Sağlık Raporları

Maluliyet yardımı taleplerinin reddedilmesinin en yaygın sebebi, sağlık kurulu raporlarının yetersiz olmasıdır. Raporun tanı ve karar bölümlerinde yeterli bilgi bulunmaması, vücut fonksiyon kayıp oranının belirtilmemesi veya kesin işlemli rapor niteliği taşımaması gibi eksiklikler başvurunun gecikmesine ve hatta reddine yol açabilir. Üyelerin, rapor alırken OYAK Kanunu m.26’daki koşulları sağlık kuruluna hatırlatmaları önerilir.

2. Yanlış Maluliyet Oranı Tespiti

Sağlık kurullarının vücut fonksiyon kayıp oranını yanlış hesaplaması sık karşılaşılan bir sorundur. Özellikle birden fazla uzuv kaybında Balthazard formülünün doğru uygulanmaması, basit toplama yapılması veya tablodaki oranların hatalı uygulanması yardım tutarını doğrudan etkiler. Bu durumda üye, OYAK’ın yönlendirmesiyle hakem hastaneye başvurarak ek rapor alabilir.

3. Hak Düşürücü Sürelerin Kaçırılması

Uygulamada en ciddi ve telafisi en güç sorun, OYAK Kanunu m.27’deki 1 yıllık ve 5 yıllık hak düşürücü sürelerin kaçırılmasıdır. Pek çok üye ve mirasçı, bu sürelerin varlığından haberdar değildir. Kesin işlemli rapor alındıktan sonra 1 yıl içinde OYAK’a yazılı başvuru yapılmaması, geri dönüşü olmayan bir hak kaybına yol açar. Bu konuda üyelerin bilinçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

4. OYAK Ret Kararlarına İtiraz

OYAK’ın maluliyet veya ölüm yardımı talebini reddetmesi halinde, ret kararına karşı yargı yoluna başvurulabilir. OYAK özel hukuk tüzel kişisi olduğundan uyuşmazlıklar adli yargıda, genel mahkemelerde (asliye hukuk mahkemesi) çözümlenir; idari yargı görevli değildir. Bu husus, SGK uyuşmazlıklarında iş mahkemelerinin görevli olması ile karıştırılmamalıdır.

5. SGK ile OYAK İlişkisinin Karıştırılması

Uygulamada en yaygın yanılgılardan biri, OYAK’ın SGK ile karıştırılmasıdır. OYAK, SGK’dan tamamen bağımsız, özel hukuk hükümlerine tabi bir kuruluştur. SGK’dan maluliyet aylığı veya ölüm aylığı alan kişi, aynı zamanda OYAK’tan da yardım alabilir; bu iki sistem birbirini dışlamaz. Ancak OYAK yardımları toptan (lump sum) ödenirken SGK ödemeleri aylık (periyodik) niteliktedir.

6. Mirasçı İhtilafları ve Beyanname Sorunları

Ölüm yardımının paylaşılmasında mirasçılar arasında sıklıkla ihtilaf yaşanmaktadır. Beyanname düzenlenmemiş olması halinde yardım, mirasçılık belgesine göre dağıtılır. Ancak beyanname düzenlenmiş olsa dahi, beyannamede belirtilen kişinin vefat anında yasal mirasçı olması koşulu aranır. Boşanma ile eşlik sıfatı kaybedilen hallerde beyanname güncellemesi yapılmamışsa uyuşmazlıklar çıkabilir.

7. Görev Maluliyeti ve Adi Maluliyet Farkı

OYAK’ta tam ve daimi maluliyet yardımı bakımından vazife içi/dışı ayrımı yapılmaması önemli bir avantajdır. Ancak üyeler bazen bu konuyu SGK mevzuatındaki vazife malullüğü kavramıyla karıştırmaktadır. SGK’da vazife malullüğü özel koşullar gerektirir ve daha yüksek haklar sağlar; OYAK’ta ise böyle bir ayrım yoktur, her iki durumda da aynı yardım yapılır. Kısmi maluliyette ise yardım yalnızca kaza sonucu maluliyetlerde söz konusu olup hastalık sonucu kısmi maluliyetlerde yardım yapılmaz.

VIII. Sonuç

205 sayılı OYAK Kanunu, Türk Silahlı Kuvvetleri mensuplarına SGK’dan bağımsız, ek bir sosyal güvenlik mekanizması sunmaktadır. Kanun’un öngördüğü maluliyet, ölüm ve emeklilik yardımları, üyelerin ve mirasçılarının sosyal güvenliğini güçlendiren önemli haklardır. Ancak bu haklardan tam olarak yararlanabilmek için mevzuatın doğru bilinmesi ve usul kurallarına uyulması zorunludur.

Maluliyet yardımlarında en kritik husus, sağlık kurulu raporunun eksiksiz ve OYAK mevzuatına uygun şekilde düzenlenmesidir. Tam ve daimi maluliyet ile kısmi maluliyet arasındaki farkın bilinmesi, Ek 2 No’lu tablodaki oranların anlaşılması ve Balthazard formülünün doğru uygulanması, üyenin alacağı yardım tutarını doğrudan etkiler. Uygulamada en sık yapılan hatalar arasında eksik rapor, yanlış oran tespiti ve hak düşürücü sürelerin kaçırılması yer almaktadır.

Hak düşürücü süreler konusunda özellikle dikkatli olunması gerekmektedir. OYAK Kanunu m.27’deki 1 yıllık ve 5 yıllık süreler, kesin niteliktedir ve bu sürelerin kaçırılması telafisi mümkün olmayan hak kayıplarına yol açar. Kesin işlemli sağlık kurulu raporu alan her üyenin, derhal ve yazılı olarak OYAK’a başvurması hayati önem taşımaktadır.

Ölüm yardımı bakımından mirasçıların bilinçlendirilmesi büyük önem arz etmektedir. Beyanname sisteminin doğru kullanılması, mirasçılık belgesinin zamanında temin edilmesi ve Emekli Maaşı Sistemine katılım hakkının bilinmesi, mirasçıların haklarını korumalarını sağlar. Özellikle eşin, vefat tarihinden itibaren 1 yıl içinde Emekli Maaşı Sistemine katılım başvurusunda bulunması gereken süreye dikkat etmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak OYAK yardım sistemi, karmaşık yapısına rağmen üyelere ve mirasçılarına önemli sosyal güvenlik hakları sağlamaktadır. Bu haklardan tam olarak yararlanabilmek için mevzuatın bilinmesi, sürelere uyulması, raporların eksiksiz alınması ve gerektiğinde hukuki danışmanlık alınması büyük önem taşımaktadır.