Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisine Alınacak Öğrencilerin Niteliklerinin Yönetmelikle Belirlenmesini Öngören Düzenlemeyi Anayasa Mahkemesi İptal Etti

1. Uyuşmazlığın Konusu ve Olay

1.1. Davanın Doğuşu ve İtiraz Yolunun İşletilmesi

Anayasa Mahkemesi, incelenen kararıyla, Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi’ne alınacak öğrencilerin niteliklerinin yönetmelikle belirleneceğini öngören kuralı iptal etmiştir. Danıştay İkinci Dairesi, Akademiden ilişiğin kesilmesine ilişkin işlemin ve dayanağı yönetmelik hükmünün iptali istemiyle bakılan davada, 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu’nun 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri…” ibaresinin Anayasa’nın 2., 7. ve 42. maddelerine aykırı olduğu kanısına varmış ve itiraz yolunu işletmiştir.

1.2. Esas İncelemenin Sınırlandırılması

Anayasa Mahkemesi esasa ilişkin incelemeyi, itiraz konusu cümlenin tamamı bakımından değil, yalnızca “…nitelikleri…” ibaresiyle sınırlı olarak yapmıştır. Bu sınırlama, 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin tanıdığı yetki kapsamında, davanın çözümü bakımından uygulanacak hükümle bağlantılı olarak gerçekleştirilmiştir.

2. Anayasal Dayanak

Karar, eğitim ve öğrenim hakkı ile temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması rejimine ilişkin anayasal hükümler ekseninde şekillenmektedir. Mahkeme, üç anayasal hükmü birbirini tamamlayan bir bütün olarak yorumlamış ve “kanunilik” ölçütünün, yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesi ışığında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

2.1. Eğitim ve Öğrenim Hakkı (Anayasa m. 42)

Anayasa’nın 42. maddesinin birinci fıkrası, “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” hükmünü içerir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, öğrenim hakkının kapsamının kanunla tespit edilip düzenleneceği kuralını öngörür. Bu çift katmanlı düzenleme, hem hakkı tanımakta hem de kapsamının belirlenmesinde yasama organına özgü bir görev yüklemektedir.

2.2. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanması Rejimi (Anayasa m. 13)

Anayasa’nın 13. maddesi, temel hak ve hürriyetlerin yalnızca kanunla, ölçülülük ilkesine uygun biçimde ve özlerine dokunulmaksızın sınırlanabileceğini güvence altına alır. Maddenin öngördüğü kanunilik ölçütü, sınırlama getiren normun yalnızca biçimsel olarak kanun olmasını değil, aynı zamanda temel ilkelerin ve çerçevenin kanunda açıkça gösterilmesini de gerektirir.

2.3. Yasama Yetkisinin Devredilmezliği (Anayasa m. 7)

Anayasa’nın 7. maddesi, yasama yetkisinin Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olduğunu ve devredilemeyeceğini öngörür. Bu hüküm, kanunda temel ilkeleri belirlemeden idareye geniş düzenleme yetkisi tanıyan kuralların anayasallık denetiminde merkezî bir ölçüt işlevi görür.

3. Kanuni Dayanak

Mahkeme, denetimini esas itibarıyla 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesi ile 6216 sayılı Kanun’un 40, 43 ve 66. maddeleri çerçevesinde gerçekleştirmiştir.

3.1. 2803 Sayılı Kanun’un 13/A Maddesi

2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin birinci fıkrası, Akademinin İçişleri Bakanlığına bağlı bir yükseköğretim kurumu olduğunu düzenler. Aynı maddenin on ikinci fıkrasının birinci cümlesi, öğrenci kaynağını lise ve dengi okullar ile ön lisans, lisans ve yüksek lisans mezunları olarak belirler. On ikinci fıkranın beşinci cümlesi ise Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri ile giriş usul ve esaslarının yönetmelikle belirleneceğini hükme bağlamaktadır. İptal kararının konusu, bu beşinci cümlede yer alan “…nitelikleri…” ibaresidir.

3.2. 6216 Sayılı Kanun’un İlgili Hükümleri

30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, somut norm denetiminin usul çerçevesini belirler. Anılan Kanun’un 40. maddesi itiraz yolunun usulünü; 43. maddesi Mahkemenin ilgili anayasal hükümler yönünden de inceleme yapma yetkisini; 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası ise iptal kararının yürürlüğe girme tarihinin ertelenmesine ilişkin yetkiyi düzenlemektedir.

4. Anayasa Mahkemesi İçtihadı

Mahkeme, kararın gerekçesini kendi yerleşik içtihatları üzerine inşa etmiştir. Bu içtihat zinciri; eğitim ve öğrenim hakkının kapsamına, askerî yükseköğretim öğrencilerinin statüsüne ve yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesine ilişkin üç ana kümede sınıflandırılabilir.

4.1. Eğitim ve Öğrenim Hakkına İlişkin Bireysel Başvuru Kararları

Anayasa Mahkemesi, eğitim ve öğrenim hakkının kapsamı bakımından Sara Akgül [GK], B. No: 2015/269, 22/11/2018, § 120; Hikmet Balabanoğlu, B. No: 2012/1334, 17/9/2013, § 28 ve İhsan Asutay, B. No: 2012/606, 20/2/2014, § 34 sayılı bireysel başvuru kararlarına atıf yapmıştır.

4.2. Norm Denetimi Kararları

Norm denetimi alanında Mahkeme, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024 sayılı kararına § 100, § 102 ve § 104 paragrafları bakımından atıfta bulunmuştur. Bu kararla Akademiye alınacak öğrencilerin statüsünün memur ve kamu görevlisi statüsünden farklı olduğu yinelenmiştir.

4.3. Yasama Yetkisinin Devredilmezliğine İlişkin Kararlar

Yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin somut yansıması bakımından Anayasa Mahkemesi, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013; E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021, § 57 ve E.2022/81, K.2023/153, 13/9/2023, § 76 sayılı kararlara dayanmıştır.

5. Yönetmelik Boyutu

İptal hükmünün doğrudan etkisi, yürütme tarafından çıkarılan ikincil mevzuat bakımından da önem taşımaktadır. 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin ikinci fıkrası, Akademinin kuruluş, görev ve çalışma usullerinin Yükseköğretim Kurulunun görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirleneceğini öngörmektedir.

Mahkeme, kanun koyucunun çerçeveyi çizmediği tespitinden hareketle, bu yönetmelik düzenlemelerinin de dayanaktan yoksun kalacağı sonucuna varmıştır. Doğacak hukuksal boşluğun kamu yararını ihlal edebileceği değerlendirmesi nedeniyle, iptal hükmünün yürürlüğü Resmî Gazete’de yayımdan itibaren dokuz ay süreyle ertelenmiştir.

6. Mahkemenin Gerekçesi ve Olayın Analizi

Anayasa Mahkemesi, kuralın eğitim ve öğrenim hakkına müdahale niteliği taşıdığını ve bu müdahalenin kanunilik ölçütünü karşılamadığını saptamıştır. Akademide öğrenim görebilecek kişilerde aranacak şartların belirlenmesinde idareye düzenleme yetkisi tanıyan kural, idarece konulacak ölçütleri taşımayan adaylar yönünden eğitim hakkına sınırlama getirmektedir.

Anayasa’nın 13. maddesi, sınırlamanın kanunla yapılmasını öncelikli ölçüt olarak öngörür. Bu çerçevede sınırlamayı getiren kanunun, temel esasları, ilkeleri ve çerçeveyi açıkça göstermesi zorunludur. Mahkeme, 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinde yalnızca öğrenci kaynağının (lise ve dengi okullar ile yükseköğretim mezunları) sayıldığını; bunun ötesinde adaylarda aranacak niteliklere ilişkin temel ilkelerin kanunda gösterilmediğini ve yasal çerçevenin çizilmediğini tespit etmiştir.

Bu tespit, Anayasa Mahkemesinin E.2023/25, K.2024/139, § 104 sayılı karardaki değerlendirmesinin doğal bir uzantısı niteliğindedir. Mahkeme, bu içtihat çizgisini sürdürerek kuralın Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline hükmetmiştir.

7. Karşıoy Görüşü

Beş üyeden oluşan azınlık, kuralın Anayasa’ya uygun olduğu yönünde görüş bildirmiştir. İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI’nın paylaştığı karşıoyda, 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin Akademiye kabul edilebilecek öğrencilere ilişkin temel esasları belirlediği savunulmuştur. Karşıoy görüşüne göre, öğrenci kaynağı kanunda sayılmış; ayrıca aynı maddenin on dördüncü fıkrasında yaş sınırı, sınav ve temel askerlik veya kolluk eğitiminde başarılı olma şartlarına yer verilmiştir.

Karşıoyda, Anayasa Mahkemesinin E.2023/177, K.2024/30, 1/2/2024, § 58-59; E.2013/95, K.2014/176, 13/11/2014; E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015 ve E.2019/32, K.2021/54, 14/7/2021, § 66-67 sayılı kararlarına atıfla, Anayasa’nın açıkça kanunla düzenlenmesini öngördüğü konularda dahi kanun koyucunun temel kuralları saptayıp ayrıntıları türevsel nitelikteki düzenleyici işlemlere bırakabileceği savunulmuştur.

8. Sonuç ve Değerlendirme

İncelenen karar, eğitim ve öğrenim hakkının sınırlanmasında kanunilik ölçütünün yalnızca biçimsel değil, içeriksel olarak da karşılanması gerektiğini bir kez daha teyit etmektedir. Mahkeme, Anayasa’nın 7. maddesi ışığında okuduğu Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca, temel hakları sınırlayan kanunun çerçeve ve temel ilkeleri kendisinin belirlemesi; ayrıntıların türevsel düzenleyici işlemlere bırakılmasının ancak bu çerçeve içinde mümkün olduğu ilkesini Akademiye giriş niteliklerinin belirlenmesi alanına uyarlamıştır.

Karar, askerî yükseköğretim kurumlarına alınacak öğrencilerin niteliklerine ilişkin tüm benzer hükümler bakımından yol gösterici nitelik taşımaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, dokuz aylık erteleme süresi içinde temel ölçütleri (eğitim düzeyi, yaş, sağlık, güvenlik soruşturması, sınav ölçütleri ve benzeri) kanunda açıkça düzenlemekle yükümlüdür. Bu yönüyle inceleme konusu karar, eğitim ve öğrenim hakkının kanun güvencesi altında olmasını sağlayan kanunilik ilkesinin somut bir uygulaması olarak hukuk düzenimizdeki yerini almıştır.

Hazırlayan: Av. Yalçın Torun – Torun Hukuk Bürosu