Yapay Zekâ Karşısında Haklarınız

Kişisel Veri, Eser ve Dijital Emek Üzerinden Yaratılan Değerde Hak ve Dava Yolları

Av. Arabulucu Yalçın TORUN  |  Torun Hukuk Bürosu  |  Ankara, Temmuz 2026

Yapay zekâ, milyonlarca insanın kişisel verisi, dijital emeği ve eseri üzerinde eğitilir; ürettiği ekonomik değer ise az sayıda sermaye sahibinde yoğunlaşır. “Yapay zekâ marksizmi” olarak adlandırılan analiz merceği, bu ilişkiyi veriden ve dijital emekten elde edilen bir artı-değer sömürüsü olarak okur (Fuchs, Digital Labour and Karl Marx, 2014; Zuboff, gözetim kapitalizmi, 2019; Lanier & Weyl, “veri emektir” tezi, 2018). Bu mercek yeni bir hak icat etmez; yürürlükteki anayasal ve yasal hakların yapay zekâ karşısında kim lehine harekete geçtiğini ve hangi davalara konu olabileceğini görünür kılar. Sömürü teorisini hukuki sonuca bağlayan da işte bu somut haklar ve davalardır.

Özetle: Verisi, eseri veya dijital emeği yapay zekâ tarafından karşılıksız kullanılan kişinin (i) hangi hakka sahip olduğu, (ii) bu hakkın anayasal, yasal ve içtihadî dayanağı ve (iii) hangi başvuru ve dava yoluna gidebileceği. Amaç, hakkın soyut kalmaması ve süresinde fiilen kullanılmasıdır.

1. Kişisel Veri Sahibinin Hakkı ve Davası

Kişisel verisi rızası dışında işlenen birey, kişilik haklarına saldırı nedeniyle tazminat isteyebilir ve dava açabilir. Anayasa m. 20/3, herkese kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkını tanır; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m. 5-6 verinin ancak sınırlı şartlarla işlenebileceğini, m. 11 ise ilgili kişinin silme, düzeltme ve zararın giderilmesini talep etme hakkını düzenler. Türk Medenî Kanunu m. 24-25 ile Türk Borçlar Kanunu m. 58, kişilik hakkı ihlalinde maddi ve manevi tazminatın hukuki temelini oluşturur. Yapay zekânın bir bireyin verisini açık rıza veya kanuni sebep olmadan işlemesi, bu hükümler karşısında doğrudan bir hak ihlali oluşturur. Bu nedenle verisi yapay zekâ tarafından izinsiz işlenen birey, elinde hazır ve işleyen bir dava hakkı bulur.

📎 AYM, Cem Özberk, B. No: 2020/15944, 20/3/2025 — rıza dışı sağlık verisi paylaşımında devletin pozitif yükümlülüğü ihlal edilmiştir | Anayasa m. 20

📎 Yargıtay HGK, E. 2014/4-56, K. 2015/1679 — kişisel verinin izinsiz yayımı kişilik hakkı ihlalidir; manevi tazminata hükmedilir

2. Eser Sahibinin Hakkı ve Davası

Eseri izni olmadan yapay zekânın eğitim verisi hâline getirilen eser sahibi, tecavüzün men’i ve tazminat davası açabilir. Anayasa m. 27 bilim ve sanat özgürlüğünü, m. 35 mülkiyet hakkını güvence altına alır; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 21-22 işleme ve çoğaltma haklarını münhasıran eser sahibine bırakır, m. 66-70 ise tecavüzün ref’i, men’i ve maddi-manevi tazminat yollarını düzenler. Eserin rıza olmaksızın kopyalanıp modelin eğitiminde kullanılması, bu münhasır hakların ihlali tartışmasını doğurur. Aynı tartışmanın gerçek emsalleri uluslararası yargıda hâlihazırda görülmektedir ve Türk hukukunda da FSEK’in münhasır mali hakları, eseri izinsiz kullanılan eser sahibine aynı davaları açma imkânını doğrudan tanır.

📎 The New York Times v. OpenAI & Microsoft — S.D.N.Y., No. 1:23-cv-11195 (derdest) | telif ihlali

📎 Andersen v. Stability AI — N.D. Cal., No. 3:23-cv-00201 (derdest) | eserlerin izinsiz eğitim verisi yapılması

📎 Getty Images v. Stability AI — [2025] EWHC 2863 (Ch), 4.11.2025 | Bartz v. Anthropic — 1,5 milyar $ uzlaşma

3. Dijital Emekçinin ve İkame Edilen Çalışanın Konumu

Emeği ve verisi karşılıksız biçimde değere dönüştürülen kişi, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme temelinde talep ileri sürebilir. Anayasa m. 2 sosyal devlet ilkesini, m. 48-49 çalışma hak ve özgürlüğünü korur; Türk Borçlar Kanunu m. 49 kusurlu ve hukuka aykırı fiille verilen zararın tazminini, m. 77 vd. ise haklı bir sebep olmaksızın başkası aleyhine zenginleşenin iade borcunu düzenler. Bu başlıkta doğrudan ve yerleşik bir Türk yüksek mahkeme içtihadı henüz oluşmamıştır; alan gelişmektedir. Buna karşın haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme hükümleri, katkısı karşılıksız bırakılan dijital emekçi için savunulabilir bir talep zemini sunmakta ve gelecekteki içtihadın çekirdeğini oluşturmaktadır.

Uyarı: Üçüncü başlık, kişisel veri ve telif başlıklarının aksine henüz yerleşik içtihada dayanmaz; bu alanda talep, mevcut haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme hükümlerinin yapay zekâ bağlamına taşınmasıyla kurulur ve öncü nitelik taşır.

4. Başvuru ve Dava Yolları

Hak sahibi için birden çok, birbirini tamamlayan yol açıktır. İlgili kişi önce KVKK m. 13 uyarınca veri sorumlusuna başvurur, sonuç alamazsa m. 14 uyarınca Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na şikâyet eder ve genel hükümlere göre tazminat davası açar; temel hak ihlalinde Anayasa m. 148 çerçevesinde Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunur. Eser sahibi, FSEK m. 66-70’e dayanarak Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi’nde tecavüzün men’i ve tazminat davası açar; katkısı karşılıksız kalan kişi ise TBK m. 49 ve m. 77 vd. temelinde haksız fiil veya sebepsiz zenginleşme davasına yönelir. Bu yollar birbirinin alternatifi değil, çoğu zaman birlikte işletilebilen tamamlayıcı seçeneklerdir.

Sonuç olarak yapay zekânın verinizden, emeğinizden ve eserinizden ürettiği değer karşısında hakkınız soyut bir teori değil; Anayasa, yürürlükteki kanunlar ve gerçek içtihatla desteklenen somut bir dava hakkıdır. Hakkının ihlal edildiğini düşünen herkesin yapması gereken, bu hakkı kâğıt üzerinde bırakmak değil, süresi içinde ilgili başvuru ve dava yollarına başvurarak fiilen kullanmaktır.

Kaynaklar

1. AYM, Cem Özberk, B. No: 2020/15944 (karar özeti)
2. Yargıtay HGK, E. 2014/4-56 (unutulma hakkı)
3. The New York Times v. Microsoft/OpenAI, 1:23-cv-11195
4. Andersen v. Stability AI, 3:23-cv-00201
5. Getty Images v. Stability AI — dava durumu
6. C. Fuchs, Digital Labour and Karl Marx
7. Lanier & Weyl — veri emektir / veri onuru

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş niteliği taşımaz.